Դեկորատիվ ծառերի և թփերի էտումը կանաչապատ տարածքի խնամքի կարևորագույն աշխատանքներից է։ Ճիշտ կատարված էտումը օգնում է պահպանել բույսի առողջությունը, ձևավորել գեղեցիկ սաղարթ, վերահսկել աճը, բարելավել լուսավորությունն ու օդափոխությունը և երկարաժամկետ պահպանել ամբողջ լանդշաֆտային կոմպոզիցիայի կառուցվածքը։

Սակայն էտումը պարզապես ճյուղ կտրելը չէ։ Եթե այն կատարվում է սխալ ժամանակ, չափից ավելի կամ առանց բույսի կենսաբանական առանձնահատկությունները հաշվի առնելու, կարող է հանգեցնել աճի թուլացման, ծաղկման նվազման, սթրեսի, արևայրուկի, հիվանդությունների կամ նույնիսկ բույսի երկարաժամկետ վնասման։

Այդ պատճառով դեկորատիվ ծառերի և թփերի էտումը պետք է կատարվի նպատակային և ըստ բույսի տեսակի, տարիքի, վիճակի ու աճի առանձնահատկությունների։

Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ դեկորատիվ ծառերի և թփերի էտումը

Սանիտարական էտում
Սանիտարական էտման ժամանակ հեռացվում են չորացած ճյուղերը, կոտրված ճյուղերը, հիվանդությամբ վնասված հատվածները, իրար քսվող կամ խաչվող ճյուղերը և ներս աճող թույլ ճյուղերը։ Սանիտարական էտումը նպաստում է բույսի ընդհանուր առողջությանը և նվազեցնում հիվանդությունների ու վնասատուների զարգացման համար նպաստավոր պայմանները։

Ձևավորող էտում
Ձևավորող էտման նպատակն է բույսին տալ ցանկալի կառուցվածք և պահպանել համաչափ տեսքը։ Այն հատկապես կարևոր է կենդանի ցանկապատերի, գնդաձև կամ կոնաձև թփերի, ձևավորված մշտադալարների, դեկորատիվ փոքր ծառերի և տոպիար ձևերի համար։ Ձևավորումը պետք է կատարվի աստիճանաբար։ Միանգամից մեծ քանակությամբ կանաչ զանգված հեռացնելը հաճախ բույսի համար ուժեղ սթրես է։

Նոսրացնող էտում
Խիտ սաղարթ ունեցող ծառերի և թփերի ներսում երբեմն օդափոխությունը վատանում է, իսկ լույսը չի հասնում ներքին ճյուղերին։ Նոսրացնող էտման ժամանակ հեռացվում են ընտրովի ճյուղեր՝ առանց բույսի բնական ձևը ամբողջությամբ փոխելու։ Դրա շնորհիվ բարելավվում է լուսավորությունը, օդի շրջանառությունը, սաղարթի հավասար զարգացումը և ներքին ճյուղերի կենսունակությունը։

Երիտասարդացնող էտում
Տարիքով կամ ձևը կորցրած որոշ թփերի դեպքում կիրառվում է երիտասարդացնող էտում։ Այն նպատակ ունի խթանել նոր ուժեղ ընձյուղների զարգացումը։ Սակայն երիտասարդացնող էտումը բոլոր բույսերին նույն ձևով կիրառելի չէ։ Որոշ տեսակներ լավ են վերականգնվում հին փայտից, իսկ մյուսները՝ ոչ։

Ե՞րբ է ճիշտ էտել դեկորատիվ ծառերն ու թփերը

Ձմռան վերջ և վաղ գարուն
Շատ սաղարթավոր ծառերի և թփերի հիմնական կառուցվածքային էտումը հաճախ կատարվում է ձմռան վերջում կամ վաղ գարնանը՝ մինչև ակտիվ աճի սկսվելը։ Այս շրջանում բույսը դեռ հանգստի փուլում է, և սաղարթը չի խանգարում տեսնել ճյուղերի կառուցվածքը։ Այդ ժամանակ կարելի է կատարել չոր ճյուղերի հեռացում, կառուցվածքային ուղղում, նոսրացում և որոշ տեսակների երիտասարդացում։

Գարնանը ծաղկող թփեր
Շատ գարնանածաղկող թփեր ծաղկաբողբոջները ձևավորում են նախորդ տարվա ճյուղերի վրա։ Եթե դրանք ուժեղ էտվեն ձմռան վերջում կամ վաղ գարնանը, հնարավոր է հեռացնել ապագա ծաղկաբողբոջները։ Այդպիսի բույսերը սովորաբար ձևավորում են ծաղկումից հետո։

Ամռանը ծաղկող թփեր
Այն թփերը, որոնք ծաղկում են տվյալ տարվա նոր աճի վրա, հաճախ կարելի է էտել ձմռան վերջին կամ վաղ գարնանը։ Այդ էտումը նպաստում է նոր ուժեղ ընձյուղների ձևավորմանը և հետագա ծաղկմանը։

Ամառային թեթև ձևավորում
Ամռանը կարելի է կատարել թեթև ձևավորող աշխատանքներ՝ հեռացնել շատ դուրս եկած ընձյուղները, պահպանել կենդանի ցանկապատերի գիծը և ուղղել կոմպոզիցիայի ձևը։ Շատ ուժեղ էտումը ամառային շոգի ժամանակ ցանկալի չէ, հատկապես Հայաստանի տաք և չոր պայմաններում։

Աշնանային էտում
Աշնանը սովորաբար նպատակահարմար է սահմանափակվել սանիտարական աշխատանքներով։ Ուժեղ էտումը կարող է խթանել նոր աճ, որը մինչև ձմեռ չի հասցնի փայտանալ և կարող է վնասվել ցրտից։

Ինչպե՞ս ճիշտ կատարել էտումը

• Սկզբում որոշեք էտման նպատակը։ Մինչև առաջին ճյուղը կտրելը պետք է հասկանալ՝ արդյոք անհրաժեշտ է առողջացնել բույսը, փոքրացնել չափը, նոսրացնել սաղարթը, ձևավորել, երիտասարդացնել կամ վերականգնել վնասված պսակը։
• Հեռացրեք չոր և վնասված ճյուղերը։ Սովորաբար աշխատանքը սկսվում է սանիտարական մաքրումից։
• Հեռացրեք իրար խանգարող ճյուղերը։ Ճյուղերը, որոնք խաչվում են կամ միմյանց հետ շփվում, ժամանակի ընթացքում կարող են վնասել կեղևը։
• Մի հեռացրեք չափազանց շատ սաղարթ մեկ անգամում։ Ավելի լավ է մեծ ձևափոխումները բաժանել մի քանի սեզոնի։
• Կատարեք մաքուր կտրվածք։ Գործիքը պետք է լինի սուր և մաքուր։ Խոշոր ճյուղերի դեպքում հատկապես կարևոր է ճիշտ կտրման տեխնիկան։

Ինչ գործիքներ են անհրաժեշտ
 

Սեկատոր, երկար բռնակով ճյուղահատ, էտման սղոց, կենդանի ցանկապատի մկրատ և անհրաժեշտության դեպքում՝ էլեկտրական կամ մարտկոցային ձևավորող սարք։ Յուրաքանչյուր գործիք պետք է համապատասխան լինի ճյուղի հաստությանը։ Հիվանդ բույսերի էտման դեպքում գործիքների մաքրությունն առանձնապես կարևոր է։

Կենդանի ցանկապատերի ձևավորում
Կենդանի ցանկապատի կանոնավոր ձևավորումը անհրաժեշտ է խիտ և հավասար կառուցվածք ստանալու համար։ Ցանկալի է, որ կենդանի ցանկապատը ստորին հատվածում փոքր-ինչ ավելի լայն լինի, քան վերևում, որպեսզի լույսն ավելի հավասար հասնի ամբողջ բարձրությանը։

Փշատերևների էտում և ձևավորում
Թույաները, գիհիները, սոճիները, եղևնիները և մյուս փշատերևները նույն կերպ չեն արձագանքում էտմանը։ Շատ փշատերևների մոտ հին, առանց ասեղների փայտից նոր աճը թույլ է կամ ընդհանրապես չի վերականգնվում։ Այդ պատճառով չափազանց խոր էտումը կարող է թողնել մշտական մերկ հատվածներ։

Ծաղկող թփերի էտում
Ծաղկող թփերի դեպքում հիմնական հարցը այն է, թե որ ճյուղերի վրա են ձևավորվում ծաղկաբողբոջները։ Եթե բույսը ծաղկում է նախորդ տարվա աճի վրա, ուժեղ վաղ գարնանային էտումը կարող է գրեթե ամբողջությամբ վերացնել տվյալ տարվա ծաղկումը։

Հորտենզիաների էտում
Տարբեր հորտենզիաներ տարբեր ճյուղերի վրա են ձևավորում ծաղիկները։ Սխալ էտման դեպքում բույսը կարող է առողջ լինել, բայց ամբողջ սեզոնին չծաղկել։

Վարդերի էտում
Վարդերի էտումը նույնպես կախված է խմբից։ Ընդհանուր առմամբ հեռացվում են թույլ, հիվանդ, ներս աճող և չորացած ճյուղերը, ապա ձևավորվում է բաց և լավ օդափոխվող կառուցվածք։

Ծառերի պսակի ճիշտ ձևավորում
Երիտասարդ ծառերի դեպքում ճիշտ ձևավորումը շատ կարևոր է։ Առաջին տարիներին կարելի է ստեղծել կայուն կառուցվածք՝ ընտրելով հիմնական կմախքային ճյուղերը և կանխելով հետագա թույլ միացումները։

Հնարավո՞ր է էտել շոգ եղանակին
Թեթև սանիտարական աշխատանքները հնարավոր են, սակայն ուժեղ ձևավորող էտումը շատ շոգ օրերին ցանկալի չէ։ Հայաստանի ամառային արևը կարող է արագ վնասել այն ճյուղերն ու բունը, որոնք մինչ այդ պաշտպանված էին խիտ սաղարթով։

Էտումից հետո պետք է արդյո՞ք պարարտացնել
Էտումից անմիջապես հետո ուժեղ պարարտացումը միշտ չէ, որ անհրաժեշտ է։ Հատկապես թույլ կամ սթրեսի ենթարկված բույսի դեպքում առաջնահերթ է ապահովել ճիշտ ջրում և ընդհանուր կայուն պայմաններ։

Ամենատարածված սխալները
Սխալ սեզոն ընտրելը, չափազանց մեծ քանակությամբ ճյուղեր հեռացնելը, բույսի բնական կառուցվածքը հաշվի չառնելը, բութ գործիք օգտագործելը, ծաղկող թփերը սխալ ժամանակ կտրելը, փշատերևները շատ խոր կտրելը, բոլոր բույսերը նույն ձևով էտելը և խոշոր ճյուղերը սխալ տեխնիկայով հեռացնելը։

Ինչո՞ւ է մասնագիտական ձևավորումը կարևոր լանդշաֆտային դիզայնում
Լանդշաֆտային տարածքը ժամանակի ընթացքում փոխվում է։ Փոքր ծառերը մեծանում են, թփերը լայնանում են, բույսերը կարող են փակել ճանապարհները, պատուհանները կամ միմյանց։ Այդ պատճառով ձևավորող էտումը լանդշաֆտային նախագծի շարունակությունն է։ Լավ ձևավորված բույսը չպետք է թվա «կտրատված»։ Այն պետք է պահպանի բնական տեսքը և միաժամանակ ունենա առողջ, հավասարակշռված կառուցվածք։

Եզրակացություն
Դեկորատիվ ծառերի և թփերի ճիշտ էտումը միավորում է բույսերի կենսաբանությունը, սեզոնայնությունը և ձևավորման սկզբունքները։ Լավ էտումը կարող է բարելավել բույսի առողջությունը, պահպանել գեղեցիկ ձևը, ապահովել ավելի լավ լուսավորություն և օդափոխություն, նպաստել որակյալ ծաղկմանը, կանխել կառուցվածքային խնդիրները և երկարաժամկետ պահպանել լանդշաֆտային տարածքի դեկորատիվ արժեքը։